10. februar 2007

Kvøða til Sjónleikarhúsið

Gott kvøld øll somul!

Nú vit í kvøld sita í góðum veitsluhýri í hesum ótrúliga vakra og hugnaliga sali og hátíðarhalda, at tað eru 80 ár síðani, at Sjónleikarhúsið var tikið í nýtslu, fari eg fyrst at takka nevndini fyri, at Hjørdis og eg eru bjóðað við í kvøld.

Og lat meg alt fyri eitt siga, at eg eri felagsnevndini ógvuliga takksamur, at hava fingið høvi at bera fram ein heilsan í kvøld. - Tøkk skulu tit hava fyri tað.

Nú veit eg ikki, um tað er sum borgarstjóri, at mær er sýndur hesin heiður, men tað kundi eins væl verið sum fyrrverandi formaður í felagnum, sum vanligur limur ella sum ein, ið stóran part av barna-, unglinga- og vaksnamannalívinum hevur havt sína gongd her í húsinum. – Líkamikið.

Í garðinum norðan fyri stendur standmynd av fólkakæra skaldi okkara, Hans Andriasi í Áarstovu.

Tey, sum kenna felagssøguna vita, at Hans Andrias var formaður í felagnum í mong ár, ja hann er tann, ið hevur sitið longst sum formaður, frá 1930 til hann doyði í 1951, - t.v.s. í 21 ár út í eitt.

Hans Andrias var ógvuliga virkin í mentanarlívinum í Føroyum og serstakliga góður við húsið og felagið. Hann yrkti, skrivaði søgur og ævintýr, var góður fólkafundarrøðari og mangt annað. Hann skrivaði eisini fleiri sjónleikir, sum vóru spældir her í húsinum og yrkti í 1926 vælkendu vígsluorðini til Sjónleikarhúsið:

Verði høgt til loft, verði vítt til veggja.

Vælsøgd orð! Orð, sum ofta verður tikið til, tá ið blíðskapur, hjartarúm og gestablídni verða sett í hásætið. Taka vit samanum hesi 80 árini, mugu vit ásanna, at orðini vóru væl vald, tí her hevur sanniliga verið høgt til loft og vítt til veggja. Nógvar vitjarnir hava eisini verði m.a. Kallakór Reykjavíkur, sum hevur havt framførðslu her á pallinum og sangarin Stefan Islandi og nógv, nógv onnur mentunartiltøk.

Sjónleikur í Havn hevur djúpar røtur í býarsøguni.

Áðrenn Sjónleikarhúsið stóð liðugt, var Havnar Klubbi sum oftast karmur um sjónleikin í býnum, men við Sjónleikarhúsinum mentust møguleikarnir og áhugin, bæði at skriva og spæla sjónleik.

Fyrsti leikur, sum leiktur var í húsinum var “Hjá Dalabøndum” eftir Rasmus Effersøe, og síðani tá er mangur leikur leiktur, bæði av føroyskum og útlendskum uppruna, og hevur sjónleikurin ment seg nógv upp gjøgnum tíðina.

Tað var hin kendi arkitekturin H.C.W. Tórgarð, sum teknaði og gav húsinum sítt sermerkta snið - reyðmálað við svartari tekju, og sum mentanarligar eldsálir í býnum stóðu saman um at fáa reist í 1926.

Tórgarð hevur forrestin eisini teknað hitt leikhúsið í býnum – Meiaríið í Tórsgøtu. Tað var í 1922.

Havnarfólk tóku húsið til sín, og hevur tað frá fyrsta degi verið ein mentanardepil í býnum, og er tíbetur enn í dag karmur um eitt ríkt mentanarvirksemi.

Tað slepst neyvan undan at nevna nøvn við eitt slíkt høvi sum í kvøld, tó at eg veit, at tað ikki er vandaleyst at gera tað. Tað er so skjótt at forsmáa onkran, men tað er í øllum førum ikki ætlanin, heldur tvørtur ímóti. Men tað skerst ikki burtur, at í einum so traditiónsríkum felag, vilja tað altíð verða nøkur, ið hava skara burtur úr. Nøvn, sum vit taka fram, tá ið vit skulu siga frá onkrari hending, stuttligari søgu ella tilburði. Fólk, sum liva í felagssøguni.

Her høvdu William og vinmaðurin Zahle, tann tíð tað var, sína dagliga gongd, kanska serliga aftan fyri pallin.

Í søguni um Grýluveitsluna skrivar William m.a. um sín holla vin og listarliga arbeiðsfelaga, at “ikki vardi leingi fyrr enn vit løgdu í vaðið at mála sjónleikatjøld, og vit vóru uppií at fáa bæði “Villdunnuna” hjá Ibsen og “Náttarherbergið” hjá Gorki til framførslu í Sjónleikarhúsinum”.

Og seinni í sama teksti skrivar William, at “hann – altso, Zahle – hevði, tá ið samanum kemur, alstóran áhuga fyri Sjónleikarhúsinum og endaði sínar dagar sum stjóri fyri okkara heimliga leikpalli”.

Her sóu vit á palli Knút Wang, Fraser, Crayon, Kristinu Øster, Jóhannu Mariu, Jenny Rein, Oskar, Olivur, Albert, Jóhan Seyer, Sverra Egholm, Poul Johannes, Rólant, Jákup Olsen og mong, mong onnur, sum tíanverri ikki eru millum okkum longur.

Magna í Stórustovu, Lina Larsen og Poul Arne,

Hesi fólk og øll tit, ið eru her í kvøld, hava ríkað okkum við nógvum góðum løtum á pallinum í Sjónleikarhúsinum millum ár og dag.

Onnur góð fólk í Havn t.d. Hansina á Kák og Seymi Sanna høvdu eisini tokka til húsið og virksemið tess. Vit minnast Rikard Mouritsen og Karl á Tórsgarði, sum passaðu ljós og ljóð og annars høvdu sína gongd her, tá ið okkurt tiltak var.

Í biografinum vóru Ewald Arge og Pauli einaráðandi. Teir vóru sanniliga eisini partur av Sjónleikarhúsinum. Mangan var stuttligt, tá ið Pauli legði fram roknskapin á aðalfundum, og fortaldi um túrarnar í Keypmannahavn, tá ið hann við karamelludósini fór at vitja films leverandørarnar í Danmark. Tá mundi láturin ikki tagna aftur á aðalfundinum.

Undir krígnum tók enska hervaldið Sjónleikarhúsið.

Í bókini “Handan fyri havið – býurin og bygdin” skrivar skaldið Magnus á Kamarinum einastaðni, at “her hildu hermenninir veitslur, og øll konufólk høvdu fría atgongd. Eitt kvøldið var tó endað galið hjá eingilskmonnum. Ein havnarmaður var komin innum, ikki tí at kona hansara var har. Nei, hann skuldi bara vísa hesum eingilskmonnum, at føroyingar eisini kundu berjast. Hesin maður var tiltikin djarvur og sterkur, og hann dugdi at berjast. Hann hevði stillað seg í eitt horn í dansihøllini, og eingilskmenninir royndu seg við sínum “fair play”, maður móti manni. Men hetta kostaði teimum ov nógv, tað var ógjørligt at klára henda havnarmannin. So sendu teir boð eftir “Red Caps”, men tá var hann horvin, hann vildi bara undirstrika, at hann fann seg ikki í nøkrum.

Magnus sigur víðari, at “tá maðurin var liðugur at banka hermenn, lá ein næstan tveir metrar høgur bunki av eingilskmonnum stáplaður frammanfyri honum, sum sandsekkir, ið kundu verja hann, um teir fóru undir at skjóta”.

Soleiðis skrivar Magnus um tíðina, tá ið enska hervaldið búleikaðist í húsinum.

Eg tori at pástanda, at øll havnarfólk og mestsum allir føroyingar onkuntíð á lívsleiðini, so ella so, hava havt okkurt tilknýti til Sjónleikarhúsið. Um ikki, so hava tey forsømt seg.

Vit, sum eru komin saman her í kvøld, hava nógv góð, hugnalig og stuttlig minni úr húsinum. Og eg ivist ikki í, at onkur her í kvøld, veit onkra góða at fortelja.

Tú kemur at hugsa um góð dansikvøld, bæði í føroyskum og enskum dansi, sunnukvøldini við Gogguni, og mikukvøld og leygarkvøld við Faroe Boys og øðrum orkestrum, spennandi filmar á løriftinum, kvøldsetur og upplestur, konsertir, framsýningar og sjónleikir.

Og ikki um at tala grindadansin og uppboðssølurnar hjá Sigfred Skaale, basararnir, veitslurnar, politisku fundirnar og mong, mong onnur tiltøk.

Sjálvur minnist eg við gleði aftur á barnadansin í 50-unum, tá ið Dávur Magnussen, apotekarin, og Jóhannes av Skarði og onnur lærdu okkum stev og Ormin Langa.

Ja, høvdu hesir veggir kunna tala, so hevði nógv áhugavert verið at hoyrt. Hoyrt teir fortalt frá tiltøkum í hesi høll í heili 80 ár.
Vónandi kemur søgan hjá hesum húsið og felag skjótt út í bók, soleiðis at vit kunnu varveita søguna.

Havnar Sjónleikarfelag, sum er eldri enn húsið, hevur síðani tað varð stovnað í 1918 verið eitt ógvuliga virkið felag, har felagsnevnarin hevur verið áhugin at spæla sjónleik og at varðveita húsið, og hava skiftandi nevndir og limir við eldhuga og ágrýtni roynt at skapa eina góða samveru í og rundan um felagið og húsið.

Og her rennur saman millum áhugamálini hjá býráðnum og ymsu feløgunum í býnum, tí hjá okkum, í politiska arbeiðinum er fremsta uppgávan, at skapa góðar umstøður fyri trivnaði og menning soleiðis, at fólk kunnu koma saman í frítíðini um felags áhugamál í góðum og tryggum umhvørvi.

Men ikki tykkum at siga, - tað eru feløgini, sum fylla karmin, og av royndum veit eg, at her í húsinum verður gingið við lív og sál upp í arbeiði, tí vit eru øll góð við felagið og húsið.

Treyðugt so, nøkur meir enn onnur, men sum sagt, felagsnevnarin er áhugin fyri sjónleiki og húsinum

Í býnum eru tvey leikhús. Í báðum førum er fíggjarligi stuðulin frá býráðnum týdningarmikil fyri virksemið. Um stuðulin er nóg stórur, kann altíð vera kjakast um, men tað er ein sannroynd, at hevði býráðið ikki sæð týdningin av at stuðla sjónleikinum í býnum, hevði stuðulin ikki verið so stórur, sum hann hóast alt er. Vit vita, at tá ið sjónleikur er á skránni, gevur tað avkast og íkast til annað vinnuligt virksemi í býnum.

Samstarvið millum Sjónleikarfelagið og býráðið hevur alla ta tíð, eg havi verið í býráðspolitikki, verið fyrimyndarligt, og eg tori at siga, at tað hevur verið til gleði og gagns fyri báðar partar.

Gleðiligt er, at tað í fjør eydnaðist at fáa eina fasta dagliga leiðslu í húsið, so at Sjónleikarhúsið verður eitt enn meira virkið mentanarhús, og at tað, tá alt er komið í eina fasta legu, fer at hava eitt gott og fjølbroytt tilboð til øll í býnum og øll, sum vitja býin.

Eg vil nýta hetta høvi at ynskja dagliga leiðaranum, Oddvá Nattestad, og felagsnevndini blíðan byr í arbeiðinum at gera Sjónleikarhúsið til eitt spennandi mentanarhús.

Ein sjónleikur er ein stór verkætlan, og krevur, at stev, samstarv, samanhald og hugflog er gott. Neyðugt er at lyfta í felag, skal málið røkkast. Og her vita vit, at góðar, kreativar kreftir hava lagt og leggja stóra orku í, at tað skal eydnast.

Fastir táttir í húsinum eru ólavsøkukabarettin og leikhúsjól.
Kabarettin gevur ungdóminum møguleikan at royna seg á palli, meðan Leikhúsjól gevur børnunum avbjóðingar.

Mong eru tey, ið hava stuttleikað sær í Sjónleikarhúsinum á ólavsøku, tá studentar og seinnu árini tey ungu í felagnum hava spælt vælumtóktar og fyndugar kabarettir. Mangir vælyrktir og rámandi tættir, sum í dag eru fólkaogn, eru fyrstu ferð bornir fram á pallinum í hesum húsi.

Nógvu leikararnir, ið kanska fyrstu ferð stóðu á palli í eini ólavsøkukabarett, munnu hava nógv góð og stuttlig minnir frá teirri tíðini.

Harumframt verður miðað eftir at seta upp barnaleikir og aðrar leikir á hvørjum ári, alt eftir hvussu orkan og áhugin er.

Kundi hugsað mær, at vit sóu fleiri barnaleikir, men eg veit, at tað er tíðarkrevjandi, kostnaðarmikið og strævið. Tó kann eg ikki lata vera við at hugsa um Kardamunnubýin.

Tað var ein brakandi succes. Mær er sagt, at leikurin gekk fyri fullum húsi 63 ferð. Her vóru børn, ung og eldri saman um ein familjuleik, ið eydnaðist stak væl.

Tað man vera eindømi í føroyskari sjónleikarsøgu, at gravgangurin at fáa atgongumerki er so stórur, at neyðugt er at brúka lýsingartorgið í Sosialinum at sóknast eftir atgongumerkjum. Haldi meg minnast, at ein dagin vóru tríggjar lýsingar, har fólk ynsktu at keypa atgongumerkir.

Havi hug at nevna upplestrarbólkin hjá Linu, har afturvendandi tiltakið í november mánaði í Tilhaldinum verður væl vitjað. Eg veit, at okkara eldru borgarar gleða seg til hetta tiltakið á hvørjum ári.
Tórshavnar Kvøld- og Ungdómsskúli hevur í samstarvi við Sjónleikarfelagið skeið í sjónleiki fyri børn, sum Hedwig Westerlund og Páll Danielsen taka sær av. Eitt frálíkt tilboð til skapandi og kreativ børn og ung, ið ikki smæðast at fara á pall. Tað hava vit mangan sæð við góðum úrsliti.

“Føroya kvøldini” um summarið er eisini ein táttur, sum vit í kommununi og ferðavinnan eru glað um, tí tey geva útlendskum ferðafólki og øðrum áhugaðum eitt gott høvi at “uppliva” brot úr føroyskum skaldskapi, føroyskan dans fyri at enda kvøldið við einum góðum føroyskum bita.

Hóast tað kanska ikki altíð hevur verið líka lætt at reka eitt felag sum Havnar Sjónleikarfelag og Sjónleikarhúsið, tað vil so vera, at viðhvørt gongur tað væl, og aðrar tíðir minni væl, tá ið alt stórt sæð verður gjørt av áhuga, so er at vóna, at tað eisini í komandi tíðum verður eins og higartil, at tað er hugurin, ið drívur verkið.

Til ber ikki at nevna alt, tí tiltøkini eru so mong og fjølbroytt, men eg havi huga at nevna eitt afturat, og tað er, at Tórshavnar kommuna í nógv ár hevur latið Sjónleikarfelagið umsita húsini hjá Hans Andriasi, har MáF hevur skrivstovu.

Nevndin í MáF og dagligi leiðarin gera eitt stórt arbeiði at menna áhugasjónleikin í Føroyum.

Sum ÍSF forseti minnist eg við gleði aftur á fimmti ára hátíðarhaldið hjá felagsskapinum í 1989. Hetta var í formanstíðini hjá Gullu.

Vit vendu okkum til MáF og Havnar Sjónleikarfelag við ynski um at samstarva um ítróttarleikin “Framá”. Tað eydnaðist, og fekk leikurin stak góða undirtøku. Um tað var tí, at 21 mannligir fótbóltsleikarar og hjálparfólk hálv- og heilnaknir vóru á palli, skal eg lata verða ósagt. Men væl gekst. Leikurin var eisini spældur á pallinum í Tjóðleikhúsinum í Reykjavík.

Men tað dugir einhvør at síggja, at alt hetta fjølbroytta virksemi krevur tíð, orku og fíggjarligan stuðul, og tað er m.a. her, at Tórshavnar býráð kemur inn í myndina.

Stuðulin til Sjónleikarfelagið er ein knapp mión kr. um árið, umframt at stuðul verður latin til hvørja uppseting.

Sjónleikarhúsið er seinastu 20 árini við hjálp frá býráðnum umvælt og úbygt. Lán eru niðurgoldin og fíggjarligi stuðulin øktur munandi. Húsið er nú í góðum standi og virksemið stórt. Men nógv liggur á limum og nevnd at útvega inntøkur, og var ikki húsaraksturin so tungur, hevði munandi meira kunnað verið gjørt við tað, sum er endamálið við húsinum, tað at venja og framføra sjónleik.

Virksemið í húsinum, er eitt stórt og týðandi mentanarligt arbeiði, sum hevur havt ómetaliga stóran týdning fyri øll sum, har nær sagt – “brenna” fyri sjónleiki.

Enn sum áður er Sjónleikarhúsið karmur um eitt ríkt mentanarlív í býnum. Lat meg enda við orðunum hjá Rasmusi Effersøe, ið standa uppi yvir pallopinum:

Til gamans og álvara

Latið okkum leggja okkum í geyma frálíku orðini hjá hargarskaldinum og samfelagsrevsaranum, Poul F. Joensen, sum í yrkingini “Skemtarorð” hevur hesi vísdómsorð:

Skemtarorð, ið látur vekja,
hví skal eg við teimum tiga!
Látur best kann sinnið lekja,
lívið nokk av sorg kann siga! –
Sært tú ei tað, sum kann gleða,
ber tað ringa her á foldum,
kanst tú ei við øðrum læa,
betur tú vart undir moldum.

Hjartaliga tillukku á 80 ára degin, Sjónleikarhúsið

Takk fyri og góða veitslu!

Heðin Mortensen