13. desember 2006

Pensjónistafelagið

Fari fyrst at takka fyri, at Hjørdis og eg aftur í ár eru bjóðað í jólaveitslu hjá Pensjónistafelagnum.

Lat meg alt fyri eitt siga, at vit bæði eru ógvuliga fegin um at vera saman við tykkum í kvøld, tí vit eru altíð farin ríkari heimaftur úr veitsluni. Tað hevur verið stak hugnaligt og lívsjáttandi at veri her á Hotell Hafnia til jólaveitslu hjá felagnum. Blíðskapurin, sum vístur hevur verið okkum, hevur altíð verið stórur. Hjartaliga tøkk eiga tit fyri tað.

Um hesa tíðina – fram í móti jólum – er vanligt, at nógvar bøkur og siðsøgulig tíðarrit koma út.

Nú um dagarnar fekk eg bókina Traðkaðu fólkinum slóð, sum Finnur Johansen hevur skipað og lagt til rættis.

Finnur hevur í nógv ár savnað myndir úr gomlu Havnini, og í hesi bók eru myndir frá 1860 til umleið 1900. Tað, sum ger bókina áhugaverda er, at við hvørja mynd hevur Finnur skrivað ein stuttan tekst um hús og fólk.

Tá ið tú situr við bókini, undrast tú á, hvussu lítið býurin í høvuðsheitum er broyttur eftir ár 1900. Tað er ikki fyrr enn seinastu 50 til 60 árini, at stórar broytingar síggjast í býnum.

Tað er nú einaferð so, hjá vælsagtans okkum øllum, at gamlar myndir fáa okkum at støðga á eina lítla løtu, ella sum sagt verður á modernaðum máli, fáa okkum at “reflektera”. Vit grunda ella hugsa um, tað vit síggja, og soleiðis var eisini við myndunum í nevndu bók. Tankar mínir fóru á flog, og fór eg at hugsa um dreingja- og unglingaárini, tá vit høvdu allan býin sum spælipláss.

Havnin var nógv øðrvísi tá, ikki størri enn so, at øll kendu hvør annan og vistu hvør var hvør.

Tað skal ikki verða nøkur loyna, at miðbýurin, Tinganes og vágirnar báðar, standa mínum hjarta nær. Tað var í hesum umhvørvi, at eg vaks upp.

Havi við hetta høvi hug at nevna, at miðbýurin sanniliga er ein vøkur perla við sínum trøum og urtagørðum. Vit eru øll góð við miðbýin og kenna ábyrgd fyri umhvørvinum her, og royna eftir besta førimuni at hjúkla um arv okkara, og ikki órógva umhvørvi meiri enn mest neyðugt. Sjálvandi stendur tíðin ikki í stað, men fyrilit og varsemi eiga at verða raðfest høgt, um broytingar verða gjørdar.

Okkara og landsins hugnaligi miðbýur er viðbrekin, og tað liggur á okkum at røkja, umsita og fara væl um býarhjarta landsins, tí einaferð skulu okkara eftirkomarar taka við, og tá eiga vit skommina, um býurin ikki er hugnaligari at búgva og virka í, enn tá vit tóku við eftir teimum, ið bygdu bý.

Tað eru gott og væl 100 ár síðani, at urtagarðarnir og trøini í miðbýnum vóru gróðursett, sum ein grønur ringur og verndareingil um miðbýin. Í dag duga vit illa at ímynda okkum, hvussu verið hevði, um trøini ikki vóru.

Jørgen-Franz Jacobsen skrivar í nøkrum hugleiðingum, at tað er sovorðin eyðkendur blíður dámur um henda gróðurgyrda Áarvegin. Ongin væntar sovorðið so norðarlaga og í hesum berliga landi.

Í Havn hava verið og eru familjur við stórum áhuga fyri urtagarðsarbeiði. Hugsi um tey í Geil og tey hjá Trónd Hansen, Rasmus Effersøe, Rikard Long og seinni Karl á Tórgarði og Thorvald Poulsen umframt mong onnur, ið hava lagt og leggja stóra orku í at gróðurseta og røkja urtagarðarnar og frílendini í býnum.

Nú vit eru í jólahýri, kann til stuttleika verða nevnt, at í 1904 fór Trónd Hansen, sum tann fyrsti í landinum at selja jólatrø í miðbýnum í Havn.

Í einum jólablaði, sum kom út fyri nøkrum árum síðani, skrivar Vagnur Michelsen, at Trónd Hansen, ið var føddur í 1881, sum ungur fekk áhugað fyri urtagarðsarbeiði. Hann hjálpti millum annað Djóna í Geil, sum plantaði fyrstu trøini í plantaguni í Havn. Í greinini stendur eisini at lesa, at tað var Trónd Hansen, sum gjørdi urtagarðin millum Sparikassan og Tinghúsvøllin.

Tað verður sagt, at har plantaði hann eitt træ fyri hvørt barnið, ið konan, Stephania ættað av Heyggi á Húsum, átti. Tann vakra reyðbókin, ið stendur norðan fyri kioskina hjá Astu eitur “Træið hjá Miu” ella “Miu’sa træ”. Mia Trónd var fødd í 1914 og doyði í 2003.

Øll kenna vit áhugaverdu myndirnar hjá Birgari Johannesen, sum hann plagar at hava í bløðunum.

Herfyri hevði hann tvær myndir av umhvørvinum norðan fyri Føroya Banka. Onnur myndin var tikin í 1955, meðan hin var nýggjari.

Myndirnar vístu, hvussu býarmyndin er broytt seinastu 50 árini. Men “selju-rønn træið” stendur enn í Steinagøtu, har tað hevur staðið síðani 1912, skrivar Birgar.

Henda myndin og nógvar aðrar hjá Birgari plaga vanliga eisini at fáa mínar tankar á flog.

Eg sá fyri mær Tórsgøtu, sum var onnur høvuðshandilsgøtan í býnum tá. Hin var eystanfyri, frá Kongabrúnni og niðan móti Sjónleikarhúsinum.

Í mínum hugaheimi var eg í Tórsgøtu og har um leiðir við øllum tí nógva og fjølbroytta virkseminum, ið fyrr var.

Har komu fram í minnið handilin hjá Heinesen, sum seinni bleiv handil hjá Valdemar Lützen, har sum Sosialurin nú er. Sjómansheimið og kjøtbúðin hjá Jens Reinert. Har var Vaskaríið og Reinsaríið.

Eg sá fyri mær longu bíðirøðina uttanfyri Meiaríið, har vit stóðu við hvør síni mjólkaspann og bíðaðu. Handilin hjá Lamba–Jóannes, har Ebba og Niels Mortensen seinni fóru at selja gardinur og klæðir. Posthúsið, Maria Poulsen og Herluf Arnason.

Á horninum við Sverrisgøtu, Frants Restorff og kjøthandilin hjá Heina í Kjøt, har Lítli seinni fór at selja sínar døgverðar. Handilin hjá Viggo Dal-Christiansen. Frelsunarherurin og Føroya Banka húsini.

Fram í minnið kom eisini Karl hjá Vága-Heina og handilin hjá Demmus. Har vóru skómakarar, bakarar, barberar, smiður og nógv, nógv onnur fólk og handlar.

Tankarnir leitaðu eisini oman í Vágsbotn, sum tá í tíðini hevði eitt yðjandi lív frá snimma á morgni til seint á kvøldi. Har komu fólk úr øllum Føroyum í land av ferðabátunum, og har var somuleiðis nógv vøra umskipað. Har ráddi Rubek.

Mjólkabátarnir komu og fóru, og smábátarnir seldu fisk. Hetta er alt ein horvin havnarmynd, treyðugt so, smábátarnir selja enn fisk, grind og fugl í Vágsbotni.

Sum smádrongur og hálvvaksin minnist eg, hvussu hugtakandi, men ikki vandaleyst, tað kundi vera niðri í Vágsbotni, tá rættiligur uppgangur varð, áðrenn eystari brimgarður varð longdur.

Og eg ivist ikki í, at onkur, sum er her í dag, veit onkra ”góða” at fortelja frá tíðini, tá ið Vágsbotnur var ferða- og handilsmiðdepilin í Havn.

Í bókini „Handan fyri havið – býurin og bygdin“ skrivar skaldið Magnus á Kamarinum einastaðni:

At hann sá myndir daga undan, kendar og kærar ímillum. Hann hugdi aftur í tíðina, har lá alt so raðið. Vøllurin og Tinghúsið og Vaglið, Apotekið og Bókhandilin og Kirkjan. Sjómansheimið og Grótgarðurin og Áin og Kioskin og Áarvegurin og Skúlin, sum onkur hevði sagt um, tá hann var liðugt bygdur seinast í 1800-talinum:

„....jú, nú hava vit ein skúla, sum er eitt framstig og eitt prýði fyri býin, og so rúmur, at okkum ikki nýtist at byggja nakran skúla tey næstu hundrað árini!“

Og har lá Meinigheitshúsið og Posthúsið. Meiaríið, har hin gamli Jensen gekk so stokkdeyvur við einum røri, sum hann stakk inn í oyrað, tá hann varð noyddur at hoyra okkurt, og uppi á trætrappuni vestanfyri stóð Ki, bøkjarin, í bláari húgvu og jakka. Og har kom meiarist Jensen, altíð so fryntligur og brosandi og upplagdur og vældæmdur. Og har niðri lá Vaskaríið, har sum hann seinni, eins og hjá Lützen og í Bókhandlinum, arbeiddi sum býdrongur.

Soleiðis skrivar Magnus, og væl ber til at fylgja honum á ferð hansara í miðbýnum.

Við Eystaruvág var eisini eitt yðjandi lív. Undir neystunum stóðu kákamenn, lavamenn, Rasmus (Perla), Talis, Jóannes hjá Gynni, Affe og aðrir útróðrarmenn og prátaðu um útróður, veður og vind og loystu dagsins spurningar og ivamál.

Á Kongabrúnni búði eg sum smádrongur, og minnist eg tí væl, tá ið t.d. nólsoyingar komu til Havnar. Tað veri seg til handils, lækna, í skúla ella til arbeiðis.

Vit smádreingir kendu væl nólsoyarbátarnar, tí teir vóru eyðkendir og lættir at kenna við grønmálaðum stokki.

Teir lógu við Kongabrúnna innanvert Bursatanga um ólavsøkumundið og seldu lunda. Um mánaðarskiftið august/september seldu teir havhest og annars, tá ið útróðrarveður var, seldu teir havnarfólki eitt kók av nýveiddum fiski til døgurða.

Góðveðursdagar plagdu vit at spyrja fryntliga skiparan Villa á Rituni, um vit kundu sleppa við ein túr til Nólsoyar. Lovaðu vit at vera hampiligir og skikka okkum væl, so var leyst og liðugt.

Hetta var við Rituni, ið Ternan sigldi á í februar 1968 við molahøvdið í Havn, og sum tað eydnaðist at sleipa inn á Bursatanga, har hon sakk.

Grindadrápini á sandinum. Fremmandu skipini og ferðafólkini. Tjaldrið og Drotningin. Lossingarmenn og aðrir arbeiðsmenn á veg til arbeiðis.

Soleiðis fara tankarnir á flog, tá ið tú situr við einari gamlari mynd í hondini. Ella sum sagt verður: Góð eru gomul minnir.

Men nú situr onkur kanska og hugsar, at tá vit nú hava borgarstjóran her:

Hvørjar ætlanir hevur kommunan á eldraøkinun?

Eg skal við hetta høvi ikki fara í smálutir, men til ber at siga, at mítt ynski er, at samstarvið millum kommununa og Pensjónistafelagið kemur at styrkjast enn meira, okkum øllum at gagni, tí virksemi hjá felagnum, er eitt stórt, týðandi sosialt og fyribyrgjandi arbeiði, sum ikki kann, og ei heldur skal verða undirmett.

Tað er umráðandi hjá okkum politikkarum at vita, hvat veruliga ger mun í gerandisdegnum og ikki minst, at tey eldru kenna, at hóast eldri og pensjónistur, so er menniskjaliga tilfeingi eins virðismikið og neyðugt fyri heildina, sum hjá teimum yngru.

Í stuttum er talan um rættin til eitt gott lív – eisini á ellisárum.

Fari at nýta hetta høvi at takka nevnd og tykkum limum, sum við eldhuga og ágrýtni royna at skapa eina góða samveru í felagnum.

Vón mín skal verða, at tað eisini í komandi tíðum verður eins og higartil, at øll eru hjartaliga vælkomin í Pensjónistafelagið til eitt prát ella til tey mongu fjølbroyttu tiltøkini, sum felagið skipar fyri.

Í kommununi eru vit teimum kvinnum og monnum takksom, sum í mai mánaði í 1976, fyri 30 árum síðani, tóku stig til at fáa sett á stovn eitt pensjónistafelag í býnum, tí staðfestast kann, at okkara pensjónistar hava tikið felagið til sín frá fyrsta degi.

Høvdu tit, sum í dag standa saman um Pensjónistafelagið, og sum koma saman mikukvøld í Losjuni, ikki lagt so stóran dent á, at har skal verða gott og hugnaligt at koma, ja so hevði ongin jólaveitsla verið í dag. Tøkk skulu tit hava fyri tað.

Nú ið vit eru í adventini og jólahøgtíðin nærkast, havi eg hug at taka fram eina samrøðu, sum eitt blað hevði við Andrea Árting, ið er vælkend, í øllum førum millum eldra fólkið í landinum.

Hon fortaldi í hesi blaðsamrøðu, hvussu jólini vóru hildin, tá hon var smágenta í Havn, Andrea var fødd í 1891. Hon segði, at í onkrum húsi var jólatræ, men tað var ikki vanligt tá. Summi gjørdu sær kortini træ av greinum og lyngi. Jólagávur vóru ongar, men tey kundu fáa okkurt nýtt plagg at fara í. Tað hevur verið, sum børnini nú á døgum siga, “bleytir pakkar” t.d. eitt par av sokkum, einar hosur, vøttir ella eina ullinta undirtroyggju. Børnini fingu kanska nøkur oyru at keypa bomm, fikur ella dadlur fyri.

Og eg ivist ikki í, at soleiðis hevur verið mangastaðni í Føroyum fyri góðum hundrað árum síðani.

Men tíðir og skikkir broytast.

Lat meg enda við hesum orðum.

Fari fyri Hjørdis og meg at ynskja tykkum alt gott í framtíðini og eini góð og hugnalig jól og eitt eydnuberandi nýggjár.

Takk fyri

Heðin Mortensen