29.09.2005

Mentanarvirðislønir M. A. Jacobsens og Barnabókaheiðurslønir Tórshavnar býráðs verða handaðar

MAJ 2005
29. september 2005

Góðan dag og veri hjartaliga vælkomin í Müllers Pakkhús

Eitt afturvendandi tiltak, sum Tórshavnar býráð og mentamáladeildin fyriskipað, og sum vit gleða okkum til á hvørjum ári, er almenna hátíðarhaldið í sambandi við, at Mentanarvirðislønir M. A. Jacobsens og Barnabókaheiðurslønir Tórshavnar býráðs verða handaðar.

Seinastu árini hevur Sjónleikarhúsið verður karmur um hátíðarhaldið, men orsakað av, at umfatandi umvælingararbeiði og broytingar verða gjørdar í salinum í Sjónleikarhúsinum, hava vit í ár flutt tiltakið í Müllers Pakkhús. Og tað fegnist eg um, tí ikki er tað sørt, at tað gleðir meg, at vit í sínari tíð avgjørdu at keypa og seta í stand hesa søguligu perlu við Vestaruvág, ið sum frá líður kemur at standa sum eitt virðiligt og prýðiligt minni um eina farna tíð, tá ið sluppfiskiskapurin var álitið í føroyska búskapinum. Tá saltfiskur og klippfiskur var tann týdningar-mesta útflutningsvøran hjá føroyingum.

Við vágirnar vórðu bygd nógv pakkhús. Tað størsta og vakrasta av hesum var Müllers Pakkhús, sum sýslumaðurin Søren Müller bygdi seinast í 1890-árunum. – Nøkur ár eftir, at Mads Andrias Jacobsen var føddur. Sørin Müller var keypmaður og reiðari, og eitt skifti var hann - eins og Mads - eisini borgarstjóri í Tórshavn.

Her í høga grótlaðaða kjallaranum var saltið goymt, sum Müller seldi bæði til sluppirnar og til fiskavirking á landi.

Á miðhæddini vóru seglini goymd um veturin, og her vórðu tey bøtt og barkað. Tí væl var farið um seglini.

Á ovastu hædd høvdu reiðaríini sítt egna goymslurúm, sum enn bera nøvnini á sluppunum.

Kom at hugsa um orðini mykinesmálarin segði um Mads:
At hann var saltið í føroyskum mentanarlívi.

Eins og hesin saltkjallarin var miðdepilin í pakkhúsinum, var Mads miðdepilin í føroyska bókmenta- og mentanarumhvørvinum.

Neyvan var tað av tilvild, at Rithøvundafelagið í 1958 ynskti, at heiðurslønirnar skuldu bera navnið hjá mentamanninum M. A. Jacobsen, ið avrikaði so nógv fyri henda bý, land og fólk. Hann var fjølbroyttur og var uppi í so mongum. Millum annað var hann býráðspolitikkari, lærari, rithøvundur, bókavørður og orðabókasavnari. Eitt skeið var hann løgtingsmaður fyri sjálvstýrisflokkin.

Parturin hjá Mads hevur ikki ligið eftir, tá ið hugsað verður um alt hann útinti, hóast lívskeið hansara var stutt. Hann doyði brádliga í bestu arbeiðsárum einans 52 ára gamal í 1944.

Um Mads er eisini at siga, at hann hevði stóran áhuga og gjørdi eitt virðismikið arbeiði, at vit í sínari tíð fingu eina forngripagoymslu.

Á ólavsøku í 1927 skipaði hann saman við øðrum fyri stórari søluframsýning í Havn, fyri at vekja ansin hjá fólki fyri føroyskum heimavirki. Jú, sanniliga ein slóðbrótari og íbirtari, har til ber at fylgja slóðini til væleydnaðu verkætlanina við heitinum Gluggaglæma, sum fyrr í mánaðinum var her í húsinum.

Tá – í 1927 skrivaði Mads, at:
Tað hevur nógv at týða, at stórur dentur verður lagdur á at ala upp hitt unga fólkið, soleiðis at tað lærir sjálvt at virka og harígjøgnum kemur at duga at skyna á, hvat vakurt og hóskandi er.

Hesi orð samsvara væl við hugsanina hjá býráðnum. Tá ið vit í summar høvdu kongaliga vitjan í býnum, var eingin ivi um, at gávurnar til tey kongaligu skuldu okkara dugnaligu sniðgevar og listahandverkarar evna til. Handanin fór fram júst í hesum hølunum, og vóru drotningini og fylgi hennara sera hugtikin av gávunum.

Tað er sum sagt Tórshavnar býráð, ið letur Mentanarvirðislønirnar eftir tilmæli frá eini 5-mannanevnd. Nevndin verður vald fjórða hvørt ár, tá ið nýtt býráð er valt og skipað. Sostatt var ein nýggja nevnd vald í januar í ár. Býráðið tilnevnir 3 umboð. Hinir limirnir í nevndini verða tilnevndir av ávikavist Rithøvundafelagnum og Fróðskaparsetri Føroya.

Í nevndina hevur býráðið valt Rigmor Dam, Jákup Jacobsen og Erling Isholm. Gunnar Hoydal umboðar Rithøvundafelagið og Turið Sigurðardóttir umboðar Fróðskaparsetur Føroya. Býarbókavørðurin Anna Brimnes, er skrivari hjá nevndini.

Nevndin hevur heimild at lata 3 virðislønir: eina fyri yrkisbókmentir, eina fyri fagurbókmentir og eina fyri mentanaravrik. Virðislønin fyri mentanaravrik kann verða latin fólki, sum hevur avrikað eitthvørt, sum hevur týdning fyri føroyska mentan. Nevndin kann gera av, ikki at lata virðislønirnar, ella onkra teirra, um hon heldur, at einki verk ella avrik er virðislønarvert, tað árið. Og sum tit síggja í skránni, verða 2 virðislønir latnar í ár.

Í nevndini fyri Barnabókaheiðursløn Tórshavnar býráðs eru eisini fimm limir: Poulina Slættanes og Ann Elisabeth Joensen eru valdar av býráðnum. Hansina Husgaard umboðar skúlabókavørðarnar í Tórshavnar kommunu. 2 fastir limir: barnabókavørðurin á Býarbókasavninum, sum eisini er skrivari og formaðurin í mentamálanevndini, sum í hesum valskeiðinum er Hildur Eyðunsdóttir. Hon er samstundis formaður. Barnabókavørðurin er Malan Hilmarsdóttir.

Barnabókaheiðursløn Tórshavnar býráðs varð fyrstu ferð handað í 1976. Heiðurslønin verður latin fyri bóka- og listaverk fyri børn, sum verður hildið at vera virðislønarvert. Heiðurslønin kann latast rithøvundum, týðarum, listafólkum og einstaklingum, sum útgeva barnabøkur. Í mesta lagi ber til at lata 2 heiðurslønir. Tó kann nevndin geva bert eina ella onga, um hon kemur til ta niðurstøðu. Í ár verða 2 virðislønir latnar.

Í dag skulu vit umframt, at virðislønirnar skulu handast - eisini hoyra Strúkiorkestri í Tórshavnar Musikkskúla og Martin Joensen syngja og spæla.

Eftir at grundgevingin fyri virðislønina er lisin, fær heiðursgesturin orðið.

Einaferð enn, hjartaliga vælkomin øll somul.

Endi

Fyri Tórshavnar býráð ynski eg tykkum – Turið Kjølbro, Jón Tyril, Inga Joensen og Theodor Hansen, sum tíanverri ikki kundi verða saman við okkum í dag, hjartaliga til lukku við virðislønunum, og ynski eg tykkum nógv góð og virkin ár í framtíðini.

Martin Joensen, - og tit í Strúkiorkestrinum í Tórshavnar Musikkskúla –
takk fyri frálíkan sang og tónleik. Takk fyri, at tit gjørdu løtuna so hugnaliga.

Eg takki nevndunum fyri gott samstarv og arbeiði.

Starvsfólkið á Býarbókasavninum eiga eisini tøkk fyri framsýningina, so til ber at síggja ymisk skrivligt og teldutøkt, sum tey, ið vit í dag heiðra, hava latið úr hondum.

Takk fyri

Heðin Mortensen
borgarstjóri