FORMANSFRÁGREIÐING


Føroya Javnaðarflokkur
- Landsfundur 12. november 2005 á Svangaskarði

frameftir herja ella aftureftir verja

Góðu partafólk

Nú vit hava sett skjøtil á arbeiðið Vísión 2015, har vit skulu orða okkum ítøkiligar ætlanir fyri, hvussu Føroyar skulu mennast til at gerast millum heimsins bestu lond at búgva og virka í í 2015, hevði tað ivaleyst eisini verið bæði rætt og rímiligt, at Javnaðarflokkurin eisini orðaði eina ætlan fyri virksemi floksins komandi 10 árini, soleiðis at flokkurin uppaftur meira gerst ein flokkur, ið er neyðugur til tess at røkka málunum. Eina ætlan, sum sjálvandi tekur støðu eisini til tær nýggju avbjóðingarnar, sum bíða okkum. Hetta eru avbjóðingar, sum øll heimsins lond standa yvirfyri – og tað vera tey lond, sum duga best og eru skjótast at tillaga seg og til at bróta slóð, sum gerast vinnararnir. Júst tí er heitið á hesi formansfrágreiðing ”Frameftir herja ella aftureftir verja.”

Búskaparliga afturstigið, vit staðfestu seinasta ár, tá fíggjarlógin fyri 2005 varð gjørd, sær út til at halda fram, tó okkurt er, sum bendir á, at tað hevur hug at kvinka rætta vegin. Vit hava framhaldandi vøkstur í lønarútgjaldingunum, men seinastu mánaðirnar hava vit tíbetur serliga sæð henda vøkstur innan fiskivinnuna.

Fíggjarlógin fyri 2006 fer eisini at hava hall, fyrst og fremst tí, at samgongan er samd um, at tað er ikki rætt at steðga á við almennu virkseminum kring landið, samstundis sum tænastustøðið ikki skal lækka óneyðugt í okkara vælferðarskipanum.

Føroyski búskapurin er ein sera lítil og opin búskapur í altjóða samanhangi. Sereyðkenni hjá einum lítlum og opnum búskapi er stórur uttanlandshandil, samstundis sum lítli búskapurin onga ávirkan hevur á gongdina í altjóða búskapinum. Lítli og opni føroyski búskapurin má sostatt góðtaka og tillaga seg viðurskiftum uttaneftir.

Men tað eru ikki bert búskaparlig viðurskifti uttaneftir, ið føroyski búskapurin má tillaga seg eftir. Náttúruviðurskifti, t.d. støðan hjá fiskastovnunum og smittandi sjúkur í alifiski, hava eisini stóra ávirkan á fortreytirnar fyri búskaparliga virkseminum, soleiðis sum føroyski búskapurin er samansettur.

Seinastu árini hava viðurskifti uttaneftir verið tálmandi fyri virksemið í føroyska búskapinum. Fiskaprísirnir hava verið lágir, oljuprísirnir vaksandi, alivinnan hevur havt sjúkutrupulleikar og arbeiðspláss í primervinnuni eru flutt til láglønarlond. Tálmandi ávirkanin uttaneftir og alheimsgerðin seta stór krøv til føroyskan búskap og búskaparpolitikk. Men hetta fari eg at venda aftur til.

Í fyrstu ólavsøkurøðu míni segði eg, at sjálvstýrismálið skuldi yvirtakast og gerast okkara burturav. Við hesum hugsaði eg um, at avgerðin um, um yvirtøkur skuldu fremjast, og nær tær skuldu fremjast, skuldi verða ein avgerð, sum bara vit sjálvi taka.

Á ólavsøku í ár kom so Yvirtøkulógin í gildi, sum greitt greinar møguleikan hjá Løgtinginum at fremja allar tær yvirtøkur, sum eftir eru at yvirtaka, tó ikki tær, sum lógin ikki fevnir um, sum eru málsøkini, sum er beinleiðis knýtt at danska suverenitetinum.

Somuleiðis kom eisini uttanríkispolitiska heimildarlógin í gildi á ólavsøku. Henda gevur landsstýrinum virkismøguleikar á altjóða pallinum í øllum yvirtiknum málum. Tað vil siga, at vit kunnu gera avtalur og sáttmálar við onnur lond og altjóða felagsskapir á øllum málsøkjum, sum vit hava tikið ábyrgd av. Ì hesari lóggávu liggja stórir møguleikar til at menna støðu Føroya, sum vit so avgjørt mugu troyta.

Í samband við fyrireikingina av hesum báðum lóggávunum skrivaði danski forsætisráðharrin og eg undir eina felagslýsing, har føroyski sjálvsavgerðarrætturin í altjóðarætti fyri fyrstu ferð nakrantíð skrivliga er staðfestur. Tað var júst hesin sami sjálvsavgerðarrættur í altjóðarætti, sum forkom fullveldisætlanini hjá undanfarnu samgongu, tí danir ikki vildi viðurkenna hann.

Í somu felagslýsing var eisini staðfest, at vit nú yvirtaka flogvøllin í Vágum, og somuleiðis var semju um at farast skuldi eina útbýgging av flogvøllinum í Vágum, og hvussu henda skal fíggjast. Við hesum loysn sluppu vit undan ”kvitt og fritt” loysnini, sum lá á borðinum, tá vit komu til.

Arbeiðið í tí nevnd, vit fyrr nevndu grundlógarnevndini, men sum nú eitur stjórnarskipanarnevndini, er farið í gongd aftur. Eftir ætlan skal álit og lógaruppskot verða liðugt við árslok 2006.

Samanumtikið kann tí av røttum sigast, at sjálvstýrismálið er vorðið føroyskt burturav. Yvirtøkulógin gevur okkum møguleikan til at yvirtaka øll tey málsøki, sum eftir eru at fáast á føroyskar hendur, meðan stjórnaskipanin fer at lýsa ta mannagongd, sum vit eru samd um at brúka, um samstarvið við Danmark einaferð skal halda uppat.

Er ferðin á sjálvstýrisleið stór, so er tað tí, at vit sjálvi ynskja, at so skal vera, meðan hin vegin er ferðin lítil, so er tað eisini tí, at vit ynskja tað soleiðis. Men óneyðugt er við samanbrestum við danskar myndugleikar av hesum ávum. Danir kunna ikki í framtíðini seta forðingar fyri, hvussu vit ynskja tilgongdina í sjálvstýrismálinum at vera.

Seinast í marts mánaði undirskrivaðu danski uttanríkisráðharrin og eg sokallaða Fámjinsskjalið. Hetta skjal er ein beinleiðis avleiðing av tí samtykt, sum Løgtingið gjørdi í fjør, tá vit samtyktu, at vit í verju- og trygdarmálum skulu hava innlit og ávirkan á øll mál, sum hava við Føroyar at gera. Fámjinsskjalið er ein ítøkiliggering av hesum samstarvi, har okkara innlit og ávirkan verður tryggjað. Men harumframt er Fámjinsskjalið eisini ein ætlan fyri samstarv á øðrum økjum millum annað viðvíkjandi sendistovum.

Av øðrum stórhendingum í farna ári má eg sjálvsagt nevna Hoyvíkssáttmálan ella Íslandssáttmálan, sum Dávid Oddsson og eg undirskrivaðu í Hoyvík 31. august, og sum var til 1.stu viðgerð á Løgingi í gjár.

Sáttmálin ger Føroyar og Ísland til eitt og sama búskaparøki, og byggir hann á tey fýra frælsini um vørur, tænastur, kapital og persónar. Í stuttum merkir hann, at ongar forðingar og ongin mismunur verður gjørdur millum føroyingar og íslendingar, tá tað m.a. snýr seg um hesi fýra frælsini.

Tær forðingar, sum í dag eru hjá íslendingum skipum at landa botnfisk í Føroyum og øvugt, verða tiknar burtur um nýggjársleitið.

Tað er eingin ivi um, at Hoyvíkssáttmálin goymir møguleikar í sær. Vit hava kanska í so nógv hoyrt um teir møguleikar, íslendingar fáa í Føroyum og í so lítið um teir møguleikar, sum vit fáa í Íslandi. Vit fáa eitt nú ein heimamarknað, sum er seks ferðir størri, enn hann er í dag. Hin vegin so síggja vit, at íslendingar, sum støðan er í dag, longu uttan nakran sáttmála hava keypt týðandi føroyskar fyritøkur.

Leingi hava vit bíðað eftir, at sokallaða Kumuleringsskipanin fór at koma í gildi. Alment eitur skipanin Al-Evro-Miðjarhavs Samsavnan av Uppruna. Fyrradagin skrivaði okkara sendimaður í Bryssel undir avtaluna við ES, og merkir hetta, at frá 1. desember eru vit partur av skipanini.

Henda førir við sær, at Føroyar kunnu innflyta allar vørur eitt nú fisk og alifisk úr Noregi og úr Íslandi og viðgera vøruna meira her fyri síðan at senda hana á europeiska marknaðin sum føroyska upprunavøru við fullum tollfrælsi. Somuleiðis kunnu vit innflyta eitt nú fisk úr Íslandi og uttan at viðgera hann senda hann víðari inn á ES-marknaðin við íslendskum uppruna t.v.s. við fullum tollfrælsi. Støðan í dag er, a í báðum hesum nevndu førunum verður vøran tollað sum triðjalandsvøra. Henda skipan fer vónandi at geva vinnuni munandi størri ræsarúm. Umframt at vinnann fær lættari við at kunna halda avtalur við marknaðin, so fer skipanin eisini at kunna útvega rávøru, tá fiskiskapurin hjá okkum sjálvum er fyri afturstigi.

Vit hava somuleiðis leingi bíðað eftir, at Ruslandssáttmálin skal koma í gildi. Hesum bíða vit framvegis eftir, men eru nú ávísar vónir um, at hetta fæst í rættlag um ikki ov langa tíð.

Eg var í vár á vitjan í Bryssel og hitti har ymisk umboð fyri ES. Ørindini vóru fyrst og fremst at fáa betur samstarv í lag við ES á útbúgvingarøkinum, innan gransking og innan flogferðslu. Spónurin varð settur í greytin, og er glið nú komið á okkurt av hesum málum. Eisini hitti eg ES-kommiserin í fiskivinnumálum, har vit tóku upp spurningin um at fáa gjørt eina avtalu millum strandalondini um svartkjaftin. Henda er nú komin undir land.

Á vitjanini í Bryssel hitti eg eisini Nato-aðalskrivaran. Vit høvdu samrøðu um millum annað ætlanina at niðurleggja Natostøðina í Mjørkadali umframt ætlanina við eini SSSB-Far støð á Eiði.

Somuleiðis hevði eg eisini fund við aðalskrivaran í EFTA, har vit tosaðu um møguleikan fyri, at Føroyar kunna gerast limur í EFTA.

Vit eru nú vorðin meira virkin, tá tað snýr seg um mennningarhjálp og neyðhjálp.

Fyri fyrstu ferð eru almennu Føroyar farnar undir at fyrireika eina meira skipaða og veruliga menningarhjálp, har vit ikki bara lata eina ávísa heldur avmarkaða upphædd til onkran altjóða felagsskap, sum síðani brúkar peningin til menningartiltøk. Heilt ítøkiliga merkir hetta, at vit eru farin undir at veita eina aktiva menningarhjálp, har vit fara at hjálpa øðrum til sjálvhjálp við at brúka okkara egnu vitan og førleika.

Landið, vit í fyrstu atløgu fara at arbeiða saman við, er Peru. Peru er heimsins næststørsta fiskivinnutjóð, men fiskivinnan er ótrúliga lítið ment. Hóast stórt fiskiríkidømi, so hava tey trupult við at útvega nóg mikið av proteinríkum mati, sum tey so í staðin noyðast at innflyta.

Tíverri hava nakrar sera stórar náttúruvanlukkur rakt heimin í seinasta árið. Fyrst var tað stóra Tsunami-vanlukkan í Indiska Havinum, har vit hava stuðlað bæði við beinleiðis peningaveitan og við tiltøkum. Eitt nú byggja vit eitt barnaheim á Sri Lanka, og vit eru við í einari ætlan, sum skal menna útróðrarsamfelagið í Banda- Aceh landspartinum.

Í hesum døgum verður eisini arbeitt við at økja munandi um neyðhjálpina til Kashmir í Pakistan.

Uttan at fara niður í smálutir kann eg staðfesta, at landsstýrið hevur avrikað nógv í farna ári bæði av stórum og smáum

Tað ber ikki til at koma inn á øll hesi øki við hetta høvið, men eg rokni við, at eitt nú landsstýrismaðurin í almanna- og heilsumálum sjálvur fer at greiða frá nøkrum av tí, sum hann hevur fingið burturúr.

”Frameftir herja ella aftureftir verja” – ikki orð vald av tilvild.

Tað gleðir meg ótrúliga nógv, at alt fleiri halda, at tað er skilagott, at Føroyar sum samfelag og sum tjóð seta sær eitt mál fyri komandi 10 ára skeiðið. At vit øll – samgonga, andstøða, kommunur, fakfeløg, vinna ja allir føroyingar seta okkum nøkur mál fyri, hvussu vit ynskja, at landið skal menna seg.

Eftir at landsstýrið í fyrru helvt av 2005 hevði arbeitt við Visjón 2015, brúkti eg høvi til í ólavsøkurøðuni í ár á fyrsta sinni at greiða Føroya fólki frá nøkrum av teimun tiltøkum, sum landsstýrið metir eru neyðug at fremja, skal visjónin um, at Føroyar teljast millum fremstu lond heimsins í 2015, røkkast.

Serliga varð kastað ljós á:
• Alheimsgerð
• Útbúgvingar
• Gransking og nýmenning
• Íverksetan
• Kunningar- og samskiftistøkni
• Einskiljing

Síðani á ólavssøku hevur verið eitt rættiliga umfatandi orðaskifti um ætlan landsstýrisins. Sum heild hava fólk tikið væl ímóti, at landsstýrið hevur dirvi til at seta út í kortið, seta sær høg mál og arbeiða við langtíðarætlanum.

Hinvegin, so eru eisini fleiri, sum hava hug at brúka ætlanina ímóti landsstýrinum við at fílast á, at ætlanin er avmarkað til nøkur øki og ikki eisini fevnir um onnur øki.

Onnur hava hug at spyrja: Hvat nú? Var hatta tað? Hvussu ætlar landsstýrið at fremja sínar ætlanir?
Tað er greitt, at fyri at røkka yvirskipaða málinum er neyðugt í fyrsta lagi at verða samd um, hvørji viðurskifti í samfelagnum skulu broytast ella tillagast, fyri at vit kunnu røkka málinum. Somuleiðis er neyðugt at hava eina ítøkiliga arbeiðsætlan fyri hvørt øki, har greið deilmál verða sett og ítøkiligar arbeiðsætlanir ella ”deilstrategiir” verða orðaðar.

Í ólavsøkurøðuni tóku vit fram nakrar týdningamiklar grundarsteinar, sum vit koma at byggja ætlanina á. Vit arbeiða nú við at fáa eina politiska semju um hesar grundarsteinar. Tá vit eru samd um hesar, fer arbeiðið ígongd við at orða deilmál og deilstrategiir.

Vit ætla, fyri hvørt øki, fyrst at orðað nøkur mál, síðani ynskja vit at fáa staðfest hvørjar avbjóðingarnar eru, skulu málini røkkast, og til seinast ynskja vit at gera ein arbeiðsætlan, sum skal tryggja, at málini verða rokkin.

Eg vænti, at vit í vár fara at fáa fyrstu uppskotini til ítøkiligar ætlanir fyri ymisku økini, sum vit síðani kunnu umrøða.

Tað er greitt, at hetta at seta mál – stór mál – kann tykjast at verða eitt sindur djarvt, tí røkka vit ikki málunum, so kann hetta brúkast ímóti okkum. Hinvegin meti eg, at tað er betur at seta mál og hava eina kós at halda seg til, heldur enn eingin mál at seta, fyri síðan at reka fyri vág og vind.

Men eins neyðugt er tað fyri okkum sum politiskan flokk at hava eina visjón fyri flokkin fyri tey komandi 10 árini. Nú veit eg, at hetta evni partvíst verður tikið upp eftir døgurða, men eg havi her hug at nerta við nøkur viðurskifti, sum eg haldi hava týdning fyri framtíð floksins.

Andstøðuleikluturin er bæði strævin og lættur. Strævin, tí at møguleikarnir fyri at ávirka er rættiliga avmarkaðir, men lættur, tí tú hugsjónarliga ongar trupulleika hevur av at vera trúgvur móti virkisskránni, tí tú ongantíð skalt gera aðra semju enn við teg sjálvan.

Men politikkur snýr seg nú einaferð um ávirkan, og hana fáa vit bert, um vit eru við í einari samgongu. Vit sótu í samfull átta ár í andstøðu, og tað var ikki ein dag ov tíðliga, at vit komu aftur í eina samgongu. Men at sita við ábyrgd av landsins stjórn forpliktar. Vit noyðast at fara frá tryggu kuvøsutilveruni í andstøðu og út á pallin og taka støðu til dagsins mál. Hetta ger, at vit noyðast at broyta hugburðin til henda nýggja veruleika. Broyta hugburðin til, at vit nú skulu hava fyrsta boð uppá, hvussu dagsins trupulleikar skulu loysast. Nú bíða øll eftir, hvat vit gera, og hvør avgerð verður sjálvandi eisini vend við kritiskum eygum. Men harumframt mugu vit góðtaka, at flokkurin í samgongu noyðist at gera semjur við tey, sum vit eru í samgongu saman við.

Ivaleyst hava vit í hesum sambandi lyndi til meira at fokusera upp á, hvat hinir samgonguflokkarnir hava fingið burturúr, heldur enn hvat vit sjálvi hava fingið burturúr.

Tak dømi við skattlættunum. ”Jú nú hava hinir báðir flokkarnir aftur fingið trumfað Javnaðarflokkin til at gjøgnumføra skattalætta,” verður sagt.

Fyri tað fyrsta so ljóðar tað, sum um okkara veljarar als ikki ynskja ein slíkan lætta, men ringast av øllum er, at hækkingarnar í okkara egna hjartamáli, sum er ein partur av hesi semju, nevniliga tí Samhaldsfasta hava vit heilt hug at gloyma.

Tveir vegir eru at fara, tá tað snýr seg um at skapa meira realløn til lønmóttakaran. Annars er at hækka lønirnar við tí fylgi, at vit missa kappingarføri. Hin vegurin er at lækka um skattin av arbeiðslønini. Vit hava valt seinnu loysnina.

Annað dømi er nógv umrøddu einskiljingarnar. Í 60´unum og 70´unum var tað gott latín púrasta at avvísa øllum tosi um einskiljingar. Hin vegin var tað neyvan nakar okkara, sum tá hugsaði tann tanka, at tað almenna 20 ár seinni skuldi sita sum einasi eigari av banka, flakvirkjum, fiskasølu, flogfelagi og mangt annað.

Í øllum almennum fyritøkum standa í dag einar 4 mia. almennar krónar bundnar. Vit hava væl loyvi at seta okkum spurningin, um tað nú er rætt, at so nógvir pengar liggja niðurbundnir, um so er, at hesar fyritøkur eins væl ella kanska betur kunnu rekast av øðrum eigarum. Vit javnaðarfólk kunnu væl eisini seta okkum spurningin, um ikki henda risaupphædd var betur farin við, at vit gjalda okkara almennu skuld niður og harvið frígera fíggjarliga orku til víðari útbygging av okkara vælferðarskipanum.

Vit mugu harumframt eisini staðfesta, at um vit vilja tað ella ikki, so er ein meiriluti uttanum okkum á tingi í dag fyri at fara undir varisligar einksiljingar av almennum fyritøkum. Velja vit, at vit als ikki fara inn í nakað kjak um einskiljingar – stinga vit høvdið í sandin, ja, so sótu vit fyri tað fyrsta neyvan í nakrari samgongu. Fyri tað næsta so hevði ein meiriluti framt hesar einskiljingar júst eftir teirra høvdi, har neyvan øll fyrilit vórðu tikin. Nú eru vit við, og vit hava beinleiðis møguleika at ávirka einskiljingar, soleiðis at tær koma at henda á ein hátt, sum vit kunnu taka undir við.

Ein afturgjalding av almennu skuldini er rættiliga avgerandi, tá vit tosa um ein sjálvberandi búskap. Og sjálvandi vilja vit eisini hava ein sjálvberandi búskap. Ein búskap, har hetta samfelagið sjálvt megnar at skapa neyðugu inntøkurnar, er so avgjørt eisini eitt mál fyri Javnaðarflokkin, lat tað standa púra greitt. At vit hava ein ríkisstuðul, sum vit hava brúk fyri í dag, er ikki tað sama sum, at vit fyri allar ævir skulu hava ein ríkisstuðul. Vit skulu eisini á búskaparliga økinum standa á egnum beinum, tó uttan at forkoma tí, sum vunnið er.

Eg havi longu nevnt Yvirtøkulógina.

Fyri fáum døgum síðani legði eg eitt uppskot á ting, har vit yvirtaka fjølmiðlaábyrgdarlógina. Í hesari lóg síggja vit, at tað sum eftir er at yvirtaka eru 24 mál. Nøkur av hesum málum eru stór og dýr, meðan rættilga nógv eru smá og rímilga bílig. Okkara vegur í hesum sambandi skal eisini verða, at vit framhaldandi stremba eftir at taka ábyrgd av hesum økjum, tá vit hava fíggjarliga og umsitingarliga orku til tess.

Við hesum báðum málsetningnum: annar um ein sjálvberandi búskap og hin um eitt framhaldandi størri sjálvstýri, hava vit eitt gott boð upp á eina skilagóða tilgongd í sjálvstýrismálinum. Eina trygga og skipaða tilgongd uttan buldur og brak og ikki minst, har fólkið er við - tað er okkara vegur.

Gott fundarfólk

Hvat er tað, sum politikkur í roynd og veru eigur at snúgva seg um? Stutta og greiða svarið er: vælferð. Vælferð fyri tann einstaka og vælferð fyri okkum øll, tað er kjarnin í politikkinum. Tí mugu vit hava tey amboðini, sum krevjast, so at vit kunna tryggja og útbýggja vælferðina. Hon kemur ikki av sær sjálvum, og gera vit einki, henda afturstig.

Vælferð krevur vøkstur í búskapinum. Hava vit ikki vøkstur í okkara búskapi, so hava vit heldur ikki orku til at halda fast um tað vunna og enn minni orku til framhaldandi batar og framstig. Tí er búskaparvøkstur ikki eitt liberalistisk gandaorð, ella nakað tey borgarligu hava patent uppá, men tað er so avgjørt ein sosialdemokratisk fortreyt. Hygg at okkara grannalondum, sum liggja fremst í heiminum, hvat vælferð viðvíkur. Tað, sum eyðkennir hesi lond, er fyrst av øllum ein semja um, at samfelagið skal skipast við møguleikum og trivnaði fyri øll, men veruliga grundin til, at henda útbygging hevur gingið so væl, er at hesi lond hava dugað at skapt ein støðugan búskaparvøkstur.

Tí skulu vit javnaðarfólk munandi meira fokusera upp á, at hesin vøkstur er neyðugur og leggja okkum eftir at skapa karmar fyri, at vøksturin verður so støðugur sum gjørligt. Hetta gera vit við at hava eitt virkið og dynamiskt vinnulív.

Onkur heldur kanska, at nú gongur toran nær, nú formaðurin fer at tosa um vinnupolitikk, men tað ger hon als ikki. Eg haldi, at vit í Javnaðarflokkinum hava tosað alt ov lítið um vinnupolitikk, og hondina á hjartað, tað kjakið skríggjar eftir kvalifeseraðum luttakarum. Tak bert tilfeingisspurningin, har vit meira ella minni í myrkri trilva okkum fram uttan mið og mál.

Skulu vit halda fast um vælferðamálið, so mugu vit hava ein støðugan búskaparvøkstur, og hesin er treytaður av einum virknum og offensivum vinnulívi.

Tí skulu vit hava ein munandi virknari leiklut, tá vinnupolitikkur verður viðgjørdur. Vit skulu hava boð upp á teir karmar, sum gevur vinnuni dynamikk, og vit skulu skipa so fyri, at okkara marknaðaratgongd støðugt verður bøtt og víðkað.

Vit skulu hava boð upp á, hvussu vit støðugt menna okkara arbeiðsorku til tær bestu fortreytirnar við góðum útbúgvingartilboðum, har málið skal verða, at øll skulu hava so gott útbúgvingargrundarlag sum gjørligt at standa á. Eins týdningamrikið er tað, at vit eisini hava eitt gott granskingarumhvørvið, sum stuðlar uppundir okkara vinnu – bæði verandi vinnu og nýggjar vinnur. Og nýggj vinnutiltøk skal tað almenna kjúkla um, tí tað er júst her, at vøskturin kann liggja. Vit skulu stuðla ígongdsetarum við rágeving og møguleikum, so tey styrkna í byrjanini heldur enn at verða køvd, sum vit tiverri alt ov ofta hava sæð.

Tí kemur hesin parturin um búskaparvøkstur, útbúgving, gransking og ígongdsetarapolitikk at hava rættiliga týðandi leiklut í okkara visjónsætlan.

Er alheimsgerðin ein hóttan, ella er hon ein møguleiki? Rætta svarið er, at hon er bæði. Men vit hava einki annað val enn at luttaka. Vit hava ikki møguleika til at vísa henni frá okkum ella at byrjga okkum inni, tí um vit vilja tað ella ei, so rekur hon inn á okkum. Alheimsgerðin er ikki bert ein veruleiki rundan um okkum - hon er okkara veruleiki.

Hetta merkir m.a., at kappingin nú ikki er bert innanlands, men vit hava allan heimin sum kappingarneyta. Tí er tað so ótrúliga týdningarmikið, at vit fokusera upp á tað, sum vit gera betur enn onnur og minni upp á tað, sum onnur gera betur og bíligari enn vit.

Og heilt so illa fyri eru vit nú heldur ikki í hesum sambandi. Vit hava eina vitan og ein førleika, sum vit kunnu brúka í hesi kapping. Og tað er ikki av tilvild, at vit hava yvirlivað á hesum kørgu klettum í meira enn túsund ár. Vit eiga eitt dugnaligt fólk,og vit hava ein dugnaligan ungdóm.

Í hesari til tíðir náðileysu kapping skulu vit syrgja fyri at styrkja okkara sterku síður og gera tað, sum onnur ikki kunnu taka úr okkara hondum. Vit skulu ikki kappast við láglønarsamfeløg um at gera tað, sum tey gera bíligari enn vit, men dúva upp á, at vit hava nakrar fyrimunir, sum vit noyðast at styrkja.

Føroyar liggja sum miðdepil í Norðuratlanshavi við stórum náttúrutilfeingi beint uttanfyri dyrnar. Við kumuleringsskipanini fáa vit ein gyltan møguleika at fáa rávøru frá útlendskum skipum, ið fiska í hesum øki, tí vit nú kunnu selja hesa vøru uttan at hon, sum higartil, verður áløgd triðjalandstoll á marknaðinum. Her áttu vit veruliga at kunna vunnið við at borga fyri dygd og feskleika. Hetta er vøran, sum kundin vil gjalda fyri. Men til hetta krevst, at vit innan høvuðsvinnuna tora at ganga aðrar og øðrvísi vegir. Jú, fyrr vit síggja hetta og leggja á annan bógv, tess betur.

Týðandi partur av alheimsgerðini er eisini, at vit fáa ta marknaðaratgongd, sum gevur okkum bestu treytirnar. Vit kunnu ikki sita her í Norðuratlantshavi og ræðast restina av heiminum.

Tí vil landsstýrið arbeiða fyri einum EFTA limaskapi, sum als ikki merkir, at vit ikki samstundis skulu betra munandi um okkara samstarv við ES. Isolatiónspolitikkurin verður okkara vissi deyði, so her er einki val.

Í einum framkomnum samfelag eru nógvir aktørar, sum hvør á sínn hátt hava týðandi leiklutir. Ein av hesum týdningarmilu aktørum er arbeiðsmarknaðurin – fakrørslan og arbeiðsgevarar. Ein annar eins týðandi aktørur eru kommunurnar. Men hvussu vit enn venda og snara hesum, so eru vit í botn og grundt øll við í sama leiki – vit eru á sama liði. Tíverri síggja vit alt ov ofta, at vit heldur enn at draga eina línu, seta okkum við føtur í spenni og hála ímóti hvørjum øðrum.

Tí skal tað vera mín áheitan á eitt nú arbeiðsmarknaðin, at vit seta okkum niður í friðartíðum og taka upp eitt mennandi kjak um, hvussu vit frægast leggja okkum viðurskiftini til rættis. Tað byggir einki upp, at vit frá almennari síðu leggja okkum út í tykkara viðurskifti, tað eru vit fullgreiðir yvir, men eins lítið dugur tað, at tit halda lív í einum fiktivum klassastríði, sum fyri langari tíð síðani er farið í søguna.

Tá okkara politisku undangongufólk í politikki og í fakrørsluni stríddist fyri grundleggjandi og sjálvsøgdum rættindum, so mugu vit í dag ásanna, at hetta stríð varð vunnið. Men eftirkomarar hjá teimum, sum tá vóru miðdepilin í stríðnum, eru í dag tey, sum ynskja m.a. góðar útbúgvingar, góð ansingartilboð og góð pensjónsviðurskifti. Og soleiðis flytist heimurin alsamt.

Okkara samfelag tørvar ein meira opnan, breiðan og konstruktivan dialog. Ikki ein monlog frá okkum poltikkarum, men ein dialog eisini við tykkum, sum umboða arbeiðsmarknaðin. Vit mugu fáa dialogin at virka. Vit hava so sanniliga brúk fyri tykkara meiningum, og eg meti enntá, at tað er tykkara skylda at vera við í almenna samfelagskjakinum. Men tá nyttar lítið, at ein rópar í eyst og annar í vest. Vit hava tørv á einari rødd frá fakrøsluni, eins og vit nú í nøkur ár hava havt eina rødd frá
arbeiðsgevarunum gjøgnum Vinnuhúsið. Hetta kann bert styrkja kjakið og í seinasta enda avgerðirnar, tiknar verða.

Góðu floksfelagar
Sjálvandi skulu vit ikki gloyma, hvørji vit eru. Sjálvandi skulu vit byggja okkara politikk og tilveru á ta hugsjón, sum hevur savnað okkum. Grundin er tann sama, men vit noyðast at modernisera tað, sum stendur oman á grundini. Vit mugu støðugt vera frammanfyri, fyri ikki at enda aftanfyri. Hjá mær er eingin ivi, vit skulu taka fyrra partin av yvirskriftini til okkara, tí í henni býr framtíðin. Framtíðina kunnu vit ávirka, meðan fortíðina kunnu vit bert minnast.

Lat okkum tí frameftir herja!

Framhaldandi góðan landsfund.

Jóannes Eidesgaard, floksformaður

frameftir herja ella aftureftir verja